Biografisch coachen

Haal je leven uit de knoop. Biografisch werken met cliënten of groepen.

Ik vraag aan F. (49 jaar) – een cliënte in mijn praktijk voor coaching en levensloopbegeleiding – om vijf personen op te noemen die in de loop van haar leven diepe indruk op haar hebben gemaakt. Eén van die personen blijkt een boerin te zijn die F. als 20-jarige heeft gekend toen ze stage deed op een boerderij. Vervolgens vraag ik aan F. welke kwaliteit van de boerin haar zo geraakt of geïmponeerd heeft. Ze noemt zonder veel aarzelen twee woorden: kordaat én vriendelijk. Deze twee woorden blijken later de perfecte weergave te zijn van het thema waarmee F. in haar leven worstelt. Vanuit vriendelijkheid en zorgzaamheid is ze vaak te toegeeflijk tegenover mensen uit haar omgeving en als ze na enige tijd merkt dat ze te ver is gegaan, dan reageert ze overdreven kordaat waardoor ze mensen afschrikt. Zo staat ze er altijd min of meer alleen voor, terwijl ze diep in haar hart verlangt naar verbinding en samenhorigheid. De combinatie van kordaatheid en vriendelijkheid – het vermogen om tegelijk zorgzaam te zijn en duidelijke grenzen aan te geven in een sfeer van hartelijkheid, die ze bij de boerin had opgemerkt – was de sleutel voor haar ontwikkeling. Het feit dat deze combinatie van kwaliteiten haar als 20-jarige waren opgevallen, is geen toeval.

Biografische begeleiding

Levensloopbegeleiding of biografische coaching is een vorm van begeleid zelfonderzoek, dat er op gericht is de wijsheid van de eigen levensloop te benutten bij het “oplossen” van levensvragen of bij het vormgeven van de gewenste toekomst. Door terug te kijken op het eigen levensverhaal kunnen we heel wat leren over wat bij ons past. In wat we tot nu toe deden en beleefden, zitten de “geheimen” van de toekomst reeds verborgen. Wat we tot nu toe deden is immers niet toevallig, maar vol van betekenis.

In dit artikel probeer ik licht te werpen op een methode van werken, die het levenspad en de levenservaringen van de betrokkene als centraal element gebruikt bij de begeleiding van individuen of groepen. Ik beschrijf geen sluitende methode of benadering. De term “biografische begeleiding” heeft trouwens geen eenduidige betekenis. Er bestaan verschillende stromingen en/of auteurs die zich beroepen op de biografische invalshoek en ik laat me graag door elk van hen inspireren (zie literatuur achteraan).

Ik permitteer mij de vrijheid om een persoonlijke combinatie van inzichten, ervaringen en werkvormen te beschrijven, die gegroeid zijn uit mijn eigen werk met groepen en cliënten. Ik combineer daarbij de biografische invalshoek met elementen uit de lichaamsgerichte en zijnsgerichte benadering. Mijn ervaring heeft mij geleerd dat het beantwoorden van levensvragen een ander karakter krijgt als ook de (vaak ondergesneeuwde) lichaamssignalen én de meditatieve staat van “aanwezig zijn” meedoen. Een wakker, gegrond en energetisch-alert lichaam doet je anders naar je leven kijken. Daarnaast maakt het een groot verschil als je vanuit een milde, open aandacht en een niet-oordelende houding naar jezelf en je levensvragen kijkt. Dan ontstaat er een nieuw perspectief: minder gebonden aan de gehechtheden van de (overlevings)persoonlijkheid, maar dichter bij een wezenlijke laag in onszelf, die nog weet heeft van het volle leven, van onze oorspronkelijke natuur en van de zijnsgrond en essentie.

Levensloop en levensverhaal

De gebeurtenissen in ons leven (= levensloop) vallen niet samen met ons levensverhaal. Het levensverhaal is een (re)constructie op basis van herinneringen. Bij deze constructie selecteren en interpreteren we onze herinneringen tot een samenhangend verhaal, zodat we het gevoel van identiteit, van een samenhangende persoon krijgen en ons ook zo kunnen presenteren aan de buitenwereld. Bovendien sturen we op basis van nieuwe gebeurtenissen, ervaringen en belevingen, dit verhaal voortdurend bij. In de vorm van een voortdurend ontwikkelend “zelf-verhaal” verwoordt de mens wie hij is en geeft hij zin aan zijn leven. Het levensverhaal bouwt een brug tussen verleden, heden en toekomst. Waar deze continuïteit ontbreekt, valt ons leven in duigen … dit noemen we een depressie.

Het “zelf-verhaal” is echter een verhaal met een dubbele bodem. Enerzijds dient het als een jas om ons te beschermen: het om-hult de pijn, de kwetsuren, de leegte, de angsten, … die het avontuur van het leven nu eenmaal met zich meebrengt. Het om-hult ook de passie, de stuwkracht, de diepste vreugde of de spirituele ervaring die te groot is voor woorden. Anderzijds ont-hult het levensverhaal ook onvermijdelijk het levensthema van de verteller. De selectie en interpretatie van onze herinneringen leidt tot een levensverhaal dat een metafoor is van het levensthema van de betrokkene. De onderliggende kwetsuur of blinde vlek, maar evenzeer de persoonlijke levensvisie en het levensmotief sijpelen (vaak onbewust) door in het levensverhaal.

Niets is zo zichtbaar, als wat de mens probeert te verbergen

Biografische begeleiding is in mijn opvatting de kunst om zowel het “zwakke punt” (overlevingsgedrag) als het “vuur-punt” (stuwing, missie, bezieling) te helpen ontdekken door de cliënt, zonder dat hij (of zij) in paniek schiet omdat zijn identiteit (zelf-verhaal) in duigen dreigt te vallen. Op dat moment is de cliënt bereid en in staat om neutraal-onderzoekend en met mildheid en begrip te kijken naar zijn levensloop en naar wat hem nu te doen staat. Dan is hij ook in staat om zijn zelf-verhaal te herschrijven, op zo’n manier dat het dichter bij de waarheid van zijn wezen gaat aansluiten.

In het psychotherapeutisch werk wordt ook met de levensloop gewerkt, maar dan ligt de nadruk meestal op het teruggaan naar het gezin van oorsprong en het verwerken van kwetsuren en psychisch leed dat daar in opgeslagen ligt. Het biografisch werk is niet zozeer gericht op psychisch leed uit het verleden, maar op zingeving en waardevol leven in de toekomst: het ontwikkelen van een leven dat uitdrukking geeft aan ons diepste wezen.

Werken met biografische ervaringen

Er zijn veel situaties waarin je als begeleider gebruik kan maken van biografische ervaringen. Daarbij komt dat het werken met levenservaringen een meer-lagig proces is. Het is goed om je als begeleider bewust te zijn op welke laag en met welk doel jij biografisch werk wil inzetten. Ik maak onderscheid tussen 4 niveau’s, waarbij de eerste twee impliciete en de laatste twee expliciete vormen van biografisch werk zijn:

  1. Laten vertellen: men kan een persoon (of een groep) uitnodigen om te vertellen over levensgebeurtenissen en – ervaringen, door (open) vragen te stellen. De verteller haalt dan herinneringen op (en toen dit … en toen dat …) en kan hierbij eventueel zijn of haar gevoelens kwijt. Dit gebeurt bijvoorbeeld bij reminiscentie-werk bij ouderen, of bij het verzamelen van buurtverhalen, of bij gesprekken met vluchtelingen, … De spreker voelt zich gezien en dit versterkt impliciet het zelfvertrouwen en de identiteit. Als het in groep gebeurt kan het ook de groepsband versterken. De kern van dit proces kunnen we typeren als: herinneren en ordenen.
  2. Actief bewerken: men kan datgene wat verteld wordt gaan bewerken en in een vorm gieten die voor derden aantrekkelijk is. Dit gebeurt bijvoorbeeld als men samen met een oudere een levensboek maakt, of als men in een sociaal-artistiek project een film, toneelstuk, tentoonstelling, … maakt met een doelgroep en daarbij gebruik maakt van de levensverhalen van de deelnemers. Deze manier van werken heeft een impliciet biografisch effect: het versterkt de zelfwaarde, het kan leiden tot het ‘herschrijven’ van het zelf-verhaal; in groep (of wijk) toegepast kan het bijdragen aan ‘community-building’. De kern van dit niveau is te typeren als: expressie geven en in (publieke) vorm gieten.
  3. Reflecteren en onderzoeken: wanneer men vanuit een expliciete interesse, terugkijkt op het eigen levensverhaal, kan men via diverse werkvormen en invalshoeken op zoek gaan naar verbanden, ontwikkelpunten, … Dit gebeurt bijvoorbeeld in een coachinggesprek of in cursusverband. Er kan nieuw begrip of inzicht ontstaan, men kan een balans opmaken, nieuwe betekenissen toekennen aan gebeurtenissen of ervaringen, … Op dit niveau gaat het om een leer- en vormingsproces.
  4. Verwerken en heel-worden: vanuit een levensvraag, knelpunt of crisis kan men onder begeleiding op zoek gaan naar het “her-ijken’ van het leven. Oude patronen zien, kwetsuren een plaats geven, opnieuw contact maken met wat echt bij jou past, je bezieling ontdekken … Dit niveau heeft een expliciete gerichtheid op het persoonlijk doorwerken van een levensvraag of –crisis en kan gebeuren in een meer therapeutische setting (individueel of in groep). De kern van dit proces is: persoonlijke groei en zingeving.

Bovenstaande niveaus zijn wel te onderscheiden, maar niet strikt te scheiden. Ze vloeien soms in elkaar over. Het is belangrijk om te begrijpen dat deze niveaus wel een toenemende graad van persoonlijke betrokkenheid van de cliënt of deelnemer vergen. Daarin moet men de betrokkene zelf volgen. Het heeft geen zin op een expliciete manier (niveau 3 en 4) te gaan werken, als de persoon zelf geen expliciete vraag of interesse heeft. Anderzijds is het ook belangrijk om te beseffen dat het ene niveau niet minderwaardig is ten opzichte van de andere. Op ieder niveau is er zinvol werk te verrichten en kunnen er voor de persoon in kwestie belangrijke effecten optreden. Het gaat niet over beter of slechter, maar over de juiste aanpak op het juiste moment met de juiste persoon.

Uit de voorbeelden valt ook op te maken dat er veel verschillende toepassingsgebieden zijn: ouderen, vluchtelingen en migranten, sociaal-cultureel werk, hulpverlening, vormingswerk, loopbaancoaching, psychotherapie, community-building …

Uiterlijke en innerlijke levenslijn

In mijn optiek bestaat de kern van de biografische aanpak er uit dat het verleden gebruikt wordt om jezelf te leren kennen, en dit op een dubbele wijze. Aan de ene kant leer je jezelf ontdekken in de manieren die jij hebt ontwikkeld om met het leven om te gaan. Je snuffelt aan je levensloop en aan jouw manier van omgaan met uitdaging, ontgoocheling, keuzes, … je begint langzaam jouw overwegend overlevingspatroon te zien. Op dit vlak komt het er op aan jezelf met mildheid te bejegenen: “zo heb ik het gedaan”.

Aan de andere kant ontdek je flitsen van je ziel: thema’s waar je warm van wordt, talenten die willen gezien worden, je hart dat popelt voor iets, een droom die je nooit ernstig durfde te nemen, een onbekende vreugde die steeds aan je trekt, een idee dat aanleiding is tot een sprongetje in je buik, …

Voor deze twee kanten van het biografische werk, vond ik een mooi en verhelderend concept bij Eva De Waard: het model van de uiterlijke en innerlijke levenslijn.

  • De uiterlijke levenslijn komt overeen met onze alledaagse kijk op de levensloop: we worden geboren, groeien op, lopen school en studeren, worden actief op de arbeidsmarkt, stichten een leef- of gezinssituatie, worden ouder en gaan met pensioen … De uiterlijke levenslijn verwijst naar datgene wat we geworden zijn, op basis van onze afkomst, opvoeding, opleiding, onze maatschappelijke rollen en sociale inzet. Het is de manier waarop we ons tonen in de buitenwereld. Onze uiterlijke levenslijn is datgene wat we neerschrijven in een CV als we solliciteren.
  • De innerlijke levenslijn draagt ieder van ons binnen in zich en is niet zichtbaar voor de buitenwereld. De innerlijke levenslijn verwijst naar wie we werkelijk zijn: onze oorspronkelijke natuur, onze talenten en intuïtie, onze bezieling en innerlijke drijfveren. Soms laten we hiervan iets zien als we een eerlijke motivatiebrief toevoegen aan ons curriculum, waarin we verduidelijken wat ons drijft en bezielt en hoe deze job daarbij past.

We kunnen de uiterlijke en innerlijke levenslijn verder typeren met enkele trefwoorden die een polarisatie in zich dragen: ambitie – zingeving, ego – ziel, patronen – dromen, overleven – voluit leven, wilskracht – wezenskracht, doen – zijn, persoonlijkheid – essentie. Deze polarisatie is geen toeval: het leven en de ontplooiing van het ‘ik’ speelt zich af in een voortdurend spanningsveld en in het zoeken van afstemming tussen de uiterlijke en innerlijke lijn, tussen aanpassing en oorspronkelijkheid. Het ‘geheim’ van het leven zit hem juist hierin, dat we er in slagen een afstemming te vinden tussen onze uiterlijke en innerlijke lijn. ‘Zinvol leven’ betekent in mijn ogen dat we iets van onze innerlijke lijn kunnen vertalen in onze uiterlijke activiteiten. Op dat moment geven we ‘zin’ aan ons bestaan.

Levensvragen

Een levensvraag of een levenscrisis toont zich meestal in de uiterlijke lijn: ontevredenheid op het werk, een relatiebreuk, we hebben geen energie meer, weten niet welke richting te kiezen, we worden ziek, … We hebben de neiging om de oplossing voor dit probleem te zoeken in het wijzigen van de omstandigheden, d.w.z. dat we de oplossing zoeken in de uiterlijke lijn. Zoals Einstein al zei: ook inzake levensvragen is het vaak nodig om de oplossing van een probleem op een ander niveau te zoeken. We kunnen een levensvraag of –crisis opvatten als aanwijzing dat onze uiterlijke en innerlijke lijn te ver uit elkaar zijn gegroeid. De levensvraag wordt dan een uitnodiging om wat dieper stil te staan bij onszelf en (terug) op zoek te gaan naar elementen die voor ons vanuit de innerlijke lijn belangrijk zijn, om zo de afstemming tussen de innerlijke en uiterlijke lijn te herstellen.

Twee aanknopingspunten voor biografisch werk

We kunnen de biografie langs twee dimensies onderzoeken.

  1. De eerste is de chronologische: de gebeurtenissen en ontwikkelingen doorheen de tijd. Op het eerste zicht lijkt iedere levensloop uniek, maar we weten uit de ontwikkelingspsychologie dat elke levensfase algemene kenmerken en dynamieken vertoont. Het kan voor het individu leerzaam zijn om zijn persoonlijke evolutie te bekijken vanuit het oogpunt van de “wetmatigheden” van het leven.
  2. Naast deze horizontale dimensie kunnen we ook de diepte-lagen in de mens verkennen; dit is de verticale dimensie. In navolging van de antroposofie (het vierledig mensbeeld van R. Steiner) onderscheid ik: de fysieke laag, de energetische laag, de laag van het hart en de ziel (gevoelens, verlangens en dromen), en tenslotte het ‘ik-niveau’: identiteit, visie, sturing en missie. We kijken hoe deze unieke persoon zich op elk van deze niveaus heeft ontwikkeld en opgebouwd. Enerzijds krijgen we vanuit de erfelijkheid onze gegevenheid mee, anderzijds voegen we als reactie op onze levenservaringen ook voortdurend zaken toe, op elk van de vier lagen. Door hier met nieuwsgierige blik naar te kijken, kunnen we nu en dan een glimp opvangen van de innerlijke lijn en de uniciteit van de cliënt.

Langs beide dimensies kunnen we het biografisch onderzoek structureren, met als doel: inzichten en impulsen uit de innerlijke levenslijn ontdekken en nagaan hoe we deze terug kunnen verbinden met de activiteiten in de uiterlijke lijn. In het bestek van dit artikel is het niet mogelijk om beide dimensies gedetailleerd uit te werken en te illustreren. Ik beperk mij tot enkele aspecten van de chronologische lijn.

Achterom kijken: start from where you are

Ik vind het uitermate belangrijk om in het proces van biografische begeleiding met grote mildheid en acceptatie contact te maken met hoe het nu – op dit moment – gesteld is met de cliënt. “Het gaat niet over goed of slecht, maar over contact met wat er is”, is het motto bij de start. Dat de cliënt zonder franjes en zonder omwegen onder ogen kan zien hoe het werkelijk in zijn leven gesteld is, is een eerste belangrijke stap. Tegelijk – door achterom te kijken – kan men de weg eren die al is afgelegd: dit is de manier waarop ik het gedaan heb. Tenslotte kan men voeling krijgen met de “grote beweging” die zich nu aftekent in het leven: wat is er eigenlijk aan de gang, welke verandering is nu bezig ?

Een werkvorm die zich hiertoe leent, is het werken met de levenslijn. De cliënt brengt intuïtief op een groot blad met een lijn (of lint, touw, breigaren etc.) zijn of haar levenspad in beeld met alle ups en downs, kronkels, zijwegen, … Daarbij schenkt men eerst aandacht aan het tekenen van de verschillende “episodes” en de bijhorende mijlpalen of knooppunten van de levensweg (belangrijke gebeurtenissen, wendingen, overgangen, crisissen, …). Vervolgens kan de cliënt deze levensloop illustreren en versieren (kleur, symbolen, tekeningen, knipsels, …). Bij elke mijlpaal vraag je tenslotte aan de cliënt om met een trefwoord neer te schrijven wat hij/zij achter zich heeft gelaten (offer) en wat het aan waardevols gebracht heeft (geschenk). Deze oefening biedt de mogelijkheid om zich met liefde te verbinden met hoe het leven gelopen is en hoe men het – met de mogelijkheden en beperktheden die men toen had – aangepakt heeft. De liefde en de zorg die men stopt in het bewerken van het eigen levensmateriaal en het benoemen van offers en geschenken, kan later in de vorm van acceptatie en verzoening naar de cliënt terugkeren.

Werken met herinneringen: over hulpbronnen en overleven

Een andere werkvorm bestaat er in om de cliënt te vragen om bij elke levensfase drie belangrijke herinneringen op te schrijven. Het gaat niet om het schrijven van een doorlopend levensverhaal, maar om losse paragrafen, die een inkijk bieden in hoe de cliënt zijn leven be-leefd heeft. Door te vragen naar drie ervaringen die er uit springen (in positieve of negatieve zin), maak je een shortcut naar de kern (zoals die op dit ogenblik ervaren wordt) en vermijd je verloren te lopen in het woud van levensherinneringen. Een manier om met deze herinneringen te werken, is dat je samen met de cliënt op zoek gaat naar (1) het overlevingsmechanisme en (2) de hulpbron of inspiratie.

Het overlevingsmechanisme is een eigenschap die we ontwikkelen in de uiterlijke lijn, om ons staande te houden in levensomstandigheden waarin we onvermijdelijk in onze behoefte aan liefde en veiligheid tekort gedaan worden. Dit heeft niet noodzakelijke met “slechte” ouders te maken; onze afhankelijkheid en kwetsbaarheid als baby en kind leidt er onvermijdelijk toe dat we ervaringen van onvervuldheid en tekort moeten verwerken. In de manier waarop we met deze “ontgoocheling in de liefde” omgaan, zetten we het beste van wat we in huis hebben in om te overleven. We ontwikkelen een strategie om te vermijden dat de tekortervaring zich herhaalt, of om niet meer te voelen hoezeer deze gebeurtenissen ons in het diepste punt van ons bestaan geraakt heeft. We vermijden de pijn door overdreven zorgzaam te worden, door opstandig te worden, door in fantasie te vluchten, door te gaan bemiddelen, door een doorzetter te worden, door alles in de gaten en onder controle te houden, door overdreven lief of vriendelijk te zijn, door wilskracht of rationaliteit te ontwikkelen, … Later in ons leven lijkt het op het eerste zicht zo dat deze overlevingsvaardigheid ons sterk punt is, onze kwaliteit. Dit is slechts de halve waarheid. Het is inderdaad een kwaliteit, maar het is geen kwaliteit die uit onze innerlijke lijn voortkomt. Een kwaliteit uit de innerlijke lijn is verbonden met onze unieke talenten en onze diepe inspiratie en stuwing. Vaak hebben we deze kwaliteiten die met onze oorspronkelijke stroom te maken hebben “teruggetrokken” omdat ze niet gewaardeerd of gespiegeld werden door onze omgeving, of omdat we er op afgewezen werden. Om deze (innerlijke) kwaliteiten op het spoor te komen is het interessant om in de herinneringen op zoek te gaan naar de hulpbronnen, naar de momenten of omstandigheden waarop zich iets openbaarde of op zijn plaats viel, naar situaties waar energie, warmte of diepe vreugde naar voor kwam.

De neergeschreven herinneringen fungeren als een metafoor die het overlevingsgedrag (uiterlijke lijn) en de hulpbronnen of inspiratie (innerlijke lijn) kan onthullen. Probeer je als begeleider af te stemmen op deze metafoor die doorheen deze herinneringen spreekt.

Inside-out

Een belangrijk thema in het biografisch proces: de midlife-crisis. Ik noem het vaak het “inside-out” –moment. In de eerste levenshelft is de beweging van het leven grotendeels gericht op het ontdekken van wat de wereld te bieden heeft en op het vinden van een eigen plaats daarbinnen. Na een intensieve leer- en ontwikkelingsperiode in de kinder- en puber-tijd, hebben we min of meer een identiteit bijeengesprokkeld, we zijn iemand geworden. Met deze identiteit gaan we op verkenning in de wereld: we zoeken onze plaats (werk, woonplaats, relaties, …), we experimenteren met onze talenten en tasten onze mogelijkheden af (opleiding, werk, hobby’s, ..), we proberen iets op te bouwen (carrière, huis, gezin, vriendenkring, …), we specialiseren ons op een bepaald gebied en worden echt deskundig, … En dan komt (plots) de vraag: is dit het nu ? Is dit nu wat ik echt wil in mijn leven ? Brengt dit mij vervulling ? Waar doe ik het allemaal voor ? In mijn optiek is dit moment een roep van de innerlijke lijn. Het is een uitnodiging om de gerichtheid op het vinden van een plaats in de buitenwereld los te laten en terug contact te maken met onszelf, met de “diepe rivier” die in ons leeft en die gehoord wil worden. Een nieuwe vraag wordt belangrijk. Niet langer: wat heeft de wereld mij te bieden, maar: wat heb ik de wereld te bieden ? We worden uitgedaagd om te gaan staan voor wat bij ons past en voor wat wezenlijk is voor ons. Van daaruit kunnen we op een nieuwe manier een bijdrage leveren aan de wereld. Deze bijdrage is dan niet langer gebaseerd op “wat kan ik beter dan anderen”, maar op het doorgeven van jouw unieke touch, jouw eigenheid, jouw innerlijke wijsheid, jouw bagage die je in het leven hebt opgebouwd. De vergelijking en de neiging om zich te bewijzen valt weg en er ontstaat authenticiteit en echte individualiteit.

Wat ik hier beschrijf is een potentialiteit, geen wetmatigheid. De grote levensboog in het “biografisch ouder worden” biedt deze mogelijkheid om in de tweede levenshelft te groeien in geestelijk opzicht; terwijl de biologische lijn juist dan neerwaarts begint te gaan.

Exploratie in de diepte

Op ieder van de vier genoemde diepte-lagen (fysiek, energetisch, hartsniveau en ‘ik-sturing’) kun je samen met de cliënt of deelnemer op zoek gaan naar impulsen uit de innerlijke lijn. Wat verzamelen we rondom ons op materieel vlak ? Hoe herinneren we ons onze oorspronkelijke levensenergie ? Welke verwachtingen kregen we mee van onze ouders en welke horen wel of niet bij ons ? Welke obstakels en belemmeringen komen we telkens tegen in ons leven ? Wat beroert ons hart? Wat doet ons dromen en verlangen, jubelen en huilen ? Welke ja’s en neen’s leven er in jou ? Hoe ziet jouw ‘weg van de vreugde’ er uit ? Wat ontdek je als je vanuit ‘het oog van de dood’ naar je huidige leven kijkt ? Welke talenten heb je overontwikkeld en welke heb je begraven ? Wat is jouw fundamentele drive in het leven ? Wat gaat je meest aan het hart ? Wat zijn je kernwaarden ? Wat is jouw bijdrage aan de wereld ? Wat is jouw missie ?

Bij elk van deze vragen of invalshoeken passen tal van biografische werkvormen en oefeningen, die je individueel of in groep kunt toepassen. In dit artikel is de ruimte te beperkt om dit uit te werken. Geïnteresseerden kunnen informatie vinden in onderstaande literatuur of contact opnemen met de auteur.

Sammy Vienne (1956) is sociaal-pedagoog, coach en levensloopbegeleider. Hij is verbonden aan de Arteveldehogeschool (Opleiding Sociaal Werk) en heeft een eigen praktijk voor coaching en levensbegeleiding (www.parelsgewijs.be)

Literatuur

  • Bohlmeijer, E. e.a., De betekenis van levensverhalen. Theoretische beschouwingen en toepassingen in onderzoek en praktijk. Houten, Bohn Stafleu van Loghum, 2007
  • Cockx, F. en De Vriendt, J. (red.), Biografisch leren en werken. Wisselwerk Cahier ’05, Brussel, Socius, 2005
  • De Waard – van Maanen, E., De veldheer en de danseres. Omgaan met je levensverhaal., Over loopbaanadvies en coaching. Antwerpen – Apeldoorn, Garant, 2007
  • Korteweg, H., Nog vele jaren. De symboliek van elk levensjaar. Utrecht – Antwerpen, Felix Uitgeverij i.s.m. Servire – Kosmos, 1992
  • Prinsenberg, G., Biografisch leren en werken. Het levensverhaal in kaart brengen. Amsterdam, Uitgeverij SWP, 2005
  • Van den Berg, I. en Van Galen A., Lopen doe je zelf. Vanuit persoonlijke kracht je levensloopbaan sturen.Thema / Uitgeverij van Schouten & Nelissen