Contextueel is dialogisch werken

Binnen een individuele, gezins- of familiebegeleiding zal een contextueel werker starten met een zorgvuldige analyse vanuit het bouwwerk van de 4 dimensies zoals Prof. Nagy dit analysekader ontwikkeld heeft.Veel aandacht gaat naar die dimensie die aandacht vraagt zoals de dimensie van de feiten, de dimensie van de innerlijke processen, de dimensie van de levensorganisatie van menselijke systemen, om uiteindelijk bijzondere aandacht te geven aan de exploratie van de loyaliteitenhuishouding en de ethische balansen van geven en ontvangen.

Vanuit deze analyse en bevraging bieden zich vaak heel wat familiale vertrouwensbronnen of hulpbronnen aan. Bij de intergenerationele verkenning wordt vaak duidelijk met hoeveel inzet en betrokkenheid het lot van gezinsleden opgenomen wordt in de persoonlijke doelstellingen. Aan het opnemen van deze verantwoordelijkheid wordt veel verdienste ontwikkeld. De intergenerationele zorg voor de meest kwetsbaren, de kinderen, de zieken, de gehandicapte personen is een sterk relationeel verbindend gegeven. Het is een spoor van hoop, van kracht, van moed.

De verkenning van de familieculturen is van groot belang. De familiecultuur vertelt veel over de impact van mythen, waarden, normen, al of niet dwingende verwachtingen of delegaten. De loyaliteit naar deze mythen en de daaruit voortvloeiende regelstructuren heeft zeer veel invloed op de balansen van geven en ontvangen van familieleden. Dit kan de ervaring van betrouwbaarheid maar evenzeer de ervaring van grote onbetrouwbaarheid in relaties oproepen.

Parentificatie en deparentificatie

Problemen met afgrenzing, problemen met gepaste vormen van geven en ontvangen kunnen zich aandienen. Wanneer er geen erkenning komt voor het vele geven en investeren dan ontwikkelt zich een belangrijke bron van onrecht namelijk de destructieve parentificatie. Het recht om gecompenseerd te worden voor het onrecht is de relationeel ethische consequentie van destructief gerechtigde aanspraak. De geldige kant van het destructieve recht zit verweven in het feit dat verdienste niet erkend wordt. Gezinsleden voelen zich in de kou en voelen zich vaak slachtoffer. Roulerende rekeningen ontwikkelen zich en er ontstaan zich herhalende intergenerationele familiepatronen van negatie, van verwerping, van ontkenning. Hier toont zich de ongeldige kant van het destructieve recht namelijk het doorschuiven van onopgeloste rekeningen naar derden, naar zichzelf of naar de volgende generatie.

Passend leren geven is vaak van levensbelang. Het gaat om vormen van gepaste zorg en gepaste verantwoordelijkheid. Het is het geven dat rekening houdt met de belangen van de ander en die van zichzelf. Het is het geven en ontvangen dat erkenning biedt voor wat echt geïnvesteerd is, voor wat verdienste is. Werken aan een evenwichtige balans van geven en ontvangen is werken aan de deparentificatie of het vrijer maken van kinderen en kleinkinderen.

Dialoog ontwikkelen is een proces

Het herstel van de dialoog is een proces waarbinnen gerechtigde aanspraak opgebouwd wordt. Via de mogelijkheden van de setting wordt een proces van herstel op gang gebracht. De setting (individu, ouders en kinderen, volwassen kinderen, grootouders, een deel van het gezin, samengesteld gezin, …) wordt telkens afgewogen op de mogelijkheden en de kansen tot slagen.

De meerzijdig partijdigheid wordt maximaal aangewend door het zorgvuldig aftasten van de belangen van ieder die betrokken is, intergenerationeel. Het gebruik van het genogram is dan ook een verruimend, een helpend en een onmisbaar instrument om binnen de balansen van geven en ontvangen beweging op gang te brengen.

De erkenning van verdienste, de erkenning van wat echt gegeven en ontvangen is, is een wezenlijk onderdeel van het proces. De inzet, het investeren van elk betrokken familielid of aanverwante wordt gezien en benoemd. De erkenning van het geven en ontvangen vindt in de mate van het mogelijke plaats in het hier en nu tussen de betrokkenen. De hulpverlener is hier een belangrijke facilitator.

De erkenning van het slachtofferschap, de erkenning van het hebben en het leunen op het destructieve recht van alle familieleden is een voorwaarde om ruimte te creëren om ook het geven van andere familieleden te zien en te ontvangen. Dit spoor volgen vraagt tijd, geduld en zorg. Kwaadheid, pijn, teleurstellingen worden erkend en uitgedrukt in de mate van het mogelijke bij de juiste personen. In de dialoog is het belangrijk dat ook dit geven erkend en ontvangen wordt. Medewerking verlenen, betrokkenheid tonen, inlossen van tekorten, opnemen van verantwoordelijkheid is verwerven van gerechtigde aanspraak. De erkenning van het slachtofferschap ontwikkelt ruimte om de roulerende rekeningen te onderzoeken, elke stap is telkens een verantwoordelijke stap in de relatie. Het intergenerationele werk is een essentiële sleutel om bij de bronnen van het destructieve recht en het slachtofferschap te komen.

Dit brengt mij op het spoor van de ontschuldigingsprocessen. Ontschuldigingsprocessen maken volwassen relaties vrij om verantwoordelijkheden op te nemen maar het maakt ook de meest kwetsbaren en het nageslacht vrijer van roulerende rekeningen, van zware lasten. Ook het ontschuldigen van overledenen is eerherstel aan de overledenen. Het volgen van dit spoor heeft vaak een bijzonder helende werking. Gezinsleden, familieleden en verwanten ontwikkelen meer vrijheid in die dialoog om concrete stappen tot herstel te ondernemen. Ontschuldiging is het op gang brengen van een intergenerationele dialoog doorheen de betekenisvolle relaties en hun geschiedenissen.

De gemeenschappelijkheid van de betekenisverlening wordt binnen deze benadering in een relationeel ethisch en intergenerationeel kader geplaatst. Dit werkt zeer verbindend.

Dialoog ontwikkelen is een proces. De voorwaarden tot het ontwikkelen van dit proces dienen goed verkend te worden. Binnen die dialoog gaat veel aandacht naar de feiten. Feiten en gebeurtenissen dienen erkend te worden in hun relationeel ethische consequenties. Dit vraagt vaak een reconstructie van gebeurtenissen, het toetsen van informatie, het bijsturen van interpretaties. De aandacht voor de psychologie houdt in dat emotionele betekenissen zoals vreugde, hoop, verdriet, angst, rouw, verlies erkend worden en ruimte krijgen. De consequenties van deze innerlijke processen op die balansen van geven en ontvangen worden besproken. Ook de consequenties van ontwikkelingsprocessen en eventuele pathologie worden verkend. Interacties, gewoontepatronen, conflictstijlen zoals voortdurende verwerping of negatie worden in hun relationele consequenties besproken. Verschillen in waardensystemen, en in betekenisgeving worden in het licht gesteld en op hun effecten geëvalueerd. Ieders belang, ieders kant wordt onderzocht.

De verdiensten en de blokkades op de balansen van geven en ontvangen worden in dialoog gebracht

Het zorgvuldig afwegen van de stappen tot herstel is meer innerlijke vrijheid verdienen en relationele betrouwbaarheid installeren. Deze actie is niet vrijblijvend. Autonomie ontwikkelen in verbondenheid is de kern van de dialoog. Via de dialoog komt een proces op gang van gepast geven en ontvangen rekening houdend met ieders positie. Het ontwikkelen van gepaste zorg staat centraal. Zelfafbakening, zelfvalidatie en positionering ontwikkelen zich in de dialoog. Zo wordt via de weg van de verantwoordelijke stap verder gerechtigde aanspraak verworven.

Onderhandelen, acties uitwerken, het installeren van moratoria, het verzorgen van een gepaste timing, zijn allen onderdelen van dit proces. Familiemythes, regels en omgangsvormen worden herzien. Onderhandelingsvaardigheden en vaardigheden in conflicthantering worden geoefend en geëvalueerd. Rituelen bekrachtigen het herstel. De gezamenlijke zorg voor de toekomst en voor het nageslacht is een belangrijke hefboom tot verandering en is tegelijk een motiverende bron.

Dialogische ruimte creëren is wikken en wegen van de kansen tot slagen. Het is een werken binnen de mogelijkheden en de begrenzingen van de werkelijkheid. De haalbaarheid wordt getoetst, het proces wordt soms vertraagd, wordt soms versneld, het is een zoeken naar de juiste stap op het juiste moment. Hierin zijn de gezins – en familieleden de gidsen.

Deze richtlijnen voor het ontwikkelen van dialoog die ik hier heb willen schetsen zijn zowel van toepassing binnen kortdurende als langdurige begeleidingen. Het gaat erom te overwegen hoe kortdurend of hoe langdurig begeleidingen ook mogen zijn, wat onze investeringen zijn in relationele betrouwbaarheid op lange termijn?

Klaar Lantsoght is docent en supervisor, voormalig freelance medewerker bij Balans. Master Class Contextuele Therapie Amsterdam.