Het Creatieve Dagboek. Ontmoet jezelf in woord en beeld

Wie tegenwoordig een boekenwinkel binnenwandelt, loopt zowat gegarandeerd langs een overvol presentatietafeltje boordevol dagboeken met invulopdrachten, boeken die je leren doedels tekenen of je aanzetten tot het schrijven van één zin per dag, maar ook uitgaven over persoonlijke groei en mindfulness. Er bestaat dus een duidelijke vraag naar bezinning. Velen onder ons hebben meer dan ooit nood aan nu en dan stilstaan en even tijd voor zichzelf nemen, aan de razendsnelle wereld even op pauze zetten. Het Creatieve Dagboek wil net als andere methoden aan die behoefte tegemoetkomen, maar dan vanuit een erg persoonlijke en creatieve invalshoek.

Het Creatieve Dagboek, wat is dat?

In al zijn eenvoud is het niet meer of minder dan een lijnloos schrift waarin je elke dag kan reflecteren over jezelf. Net als bij een gewoon dagboek gebeurt dat privé en intiem, zonder pottenkijkers. Je houdt het bij voor jezelf en gebruikt het om te ventileren, betere beslissingen te nemen, je blik te verhelderen op de dingen die in je leven gebeuren, verbinding te zoeken met jezelf …

Tot zover de gelijkenissen. Wat zo uniek is aan het bijhouden van een Creatief Dagboek is dat je er naast het creatieve schrijven ook andere technieken mee ter beschikking hebt: intuïtief tekenen, collage en mixed media (waarbij je diverse hulpmiddelen door elkaar gebruikt). Samen bieden die een veel ruimere ‘woordenschat’ om jezelf mee uit te drukken. Zo krijg je meer mogelijkheden om een stem te geven aan dat wat er in je leeft. 

‘Wat het Creatieve Dagboek zo uniek maakt, ten opzichte van gewone dagboeken, is dat het een ruimere woordenschat biedt om jezelf mee uit te drukken.’

Het gebruiken van onalledaagse technieken, triggers en vooral een sterk speels aspect, helpt om de linkerhersenhelft te omzeilen – die voornamelijk instaat voor het analyseren en rationaliseren van situaties. Dat creëert meer ruimte voor intuïtie en creativiteit, de taken van de rechterhersenhelft. Toeval, spel en creatieplezier helpen immers om de levensenergie die in ieder van ons aanwezig is te activeren en stimuleren. Het Creatieve Dagboek kan zo helpen bij het terugvinden van vitaliteit en levensvreugde. 

Het is daarnaast een hulpmiddel om aan zelfontwikkeling te doen en jezelf beter te leren kennen. Bij regelmatig gebruikt wordt het als het ware een bondgenoot die je bijstaat in het leven van alledag. Het wordt een plek waar je terecht kan met je zorgen en bedenkingen maar net zo goed met je vreugde en enthousiasme.

De methodiek van het Creatieve Dagboek bundelt een aantal bestaande methodes en steunt op kennis uit de psychologie, de creatieve therapie, de algemene creativiteit en het creatief schrijven. Het is een concreet en flexibel hulpmiddel, makkelijk te gebruiken en toegankelijk voor iedereen.

Vier expressiepoorten

Het Creatieve Dagboek biedt gebruikers vier manieren om zich uit te drukken, de zogenaamde expressiepoorten: tekenen, schrijven, collega en mixed media. Die hebben elk afzonderlijk al een sterke impact maar genieten bij gecombineerd gebruik van een duidelijk synergetisch effect. Alles wordt duidelijker en intenser, en je ervaart bijkomende mogelijkheden om toegang te vinden tot je binnenkant. 

De essentie van deze dagboekvorm is dat je de dingen ongehinderd uit jezelf laat opkomen. Het doel is niet om iets moois te creëren maar om uiting te geven aan wat er in je omgaat.

‘Het doel is niet om iets moois te creëren maar om uiting te geven aan wat er in je omgaat.’

Schrijven

Deze expressiepoort bevat veel technieken van het creatief schrijven: verhaallijnen, spontaan doorschrijven, dialogen, lijstjes maken, in diagramvorm schrijven (bijvoorbeeld om een mindmap te maken), schrijven met afwisselend je dominante en je niet-dominante hand, poëzie en briefvorm.

Tekenen

In het Creatieve Dagboek ga je aan de slag met krabbelen, doedels, spontaan tekenen, tekenen met je niet-dominante hand en in- of uitzoomen op je creaties. ‘Goed kunnen teken’ is absoluut geen vereiste. Meer zelfs: wie veel ervaring heeft met tekenen of ‘kunstig bezig zijn’ heeft het vaak moeilijker om ‘het product’ los te laten en gewoon de oefeningen ontspannen uit te voeren. Het uitbeelden van de innerlijke belevingswereld wordt dan onbewust gekoppeld aan een mooi afgewerkt resultaat, dat afhankelijk is van goedkeuring door de buitenwereld.

Collage

Dit onderdeel voelt vaak erg aangenaam om te doen en vormt een uitstekende manier om jezelf even te verliezen in het moment. Verzamel wat foto’s, verschillende soorten papier, uit een tijdschrift geknipte woorden en ander materiaal (een folder, een concertticket …) en ga er spontaan mee aan de slag. 

Mixed media

Deze mengvorm van uiteenlopende technieken wordt vaak gebruikt in art journals(kunstboeken met creaties die doorgaans bedoeld zijn om te worden getoond in artistieke kring en aan de buitenwereld). Er wordt gewerkt met diverse lijm- en verfsoorten. De grote sterkte van mixed mediazit in het werken in laagjes. Een tekst die je achteraf gezien toch liever niet geschreven had, kan je symbolisch laten verdwijnen onder prachtige kleuren en allerlei soorten getextureerd materiaal (stempels en stencils, dekkende verven, vernis …). Voor een vlot gebruik van deze expressiepoort kan wat extra kennis en materiaal nodig zijn in vergelijking met de andere technieken, maar laat dat je zeker niet afschrikken: de meeste elementen zijn eenvoudiger in gebruik dan ze het eerste zicht lijken.

Een korte geschiedenis van het creatieve dagboek

De beginvorm was een eenvoudig schrift waarin de eigenaar een haast letterlijk verslag neerschreef van wat er tijdens de dag gebeurd was. In de jaren 1970 verschoof de nadruk onder invloed van pioniers als Carl Jung, Marion Milner, Anaïs Nin en Ira Progoff naar zelfontwikkeling. Progoff, een psycholoog, schoof als eerste het dagboekschrijven publiekelijk naar voren als instrument voor persoonlijke groei. Hij had immers vastgesteld hoe patiënten die een dagboek bijhielden sneller vooruitgang boekten. 

Het werk van deze voorlopers werd voortgezet door onder meer Christina Baldwin, Nathalie Goldberg en Tristine Rainer. En natuurlijk Lucia Capaccione, die met haar boeken de zaadjes plantte voor wat later zou uitgroeien tot het Creatieve Dagboek: zij kende als eerste het tekenen een belangrijke rol toe in de dagboekmethodiek. Een andere mijlpaal in de dagboekgeschiedenis was de stichting van het ‘Center for Journal Therapy’ door Kathleen Adams (VS). Julia Cameron ontsloot met haar boek ‘The Artist’s Way’ een van de basistechnieken van het Creatieve Dagboek: de ochtendpagina’s. De Canadese creatief therapeut Anne-Marie Jobin voegde aan het schrijven en tekenen het element ‘collage’ toe. De meest recente ontwikkeling gebeurde door mezelf, Sarah Timmermans , die mixed media, het werken in lagen, integreerde in de dagboekmethode.

Wanneer werkt het – en waarom?

Net zoals veel zaken werkt de methode van het Creatieve Dagboek het best wanneer je er regelmatig mee bezig bent. Geen nood: het heet dan wel ‘dagboek’ maar je hoeft niet elke dag urenlang in je schrift te schrijven. Onderzoek geeft aan dat je er voor een optimaal resultaat best minstens vier keer per week de tijd voor neemt. James Pennebaker, onderzoeker en professor aan de universiteit van Texas, heeft aangetoond dat zelfs na een periode van nauwelijks vier dagen schrijven al een gunstige invloed kan worden waargenomen op de mentale en fysieke gezondheid. Zo werd onder meer een positief effect vastgesteld bij obsessieve gedachten. 

Ons brein is gemaakt om te proberen begrijpen wat er met ons gebeurt. Wanneer dat niet vlot lukt – bijvoorbeeld na een ingrijpende, soms traumatische ervaring – kan ons hoofd er zo op geconcentreerd raken dat het andere zaken uit het oog verliest. Schrijven kan dan ondersteunend werken. Heel wat mensen hebben echter moeite met het uitdrukken van gebeurtenissen in woorden. Dan kunnen de andere expressievormen uitkomst bieden: door het gebruik van beelden via collage en tekenen of textuur via mixed media-technieken kan zowat iedereen op een spontane manier uiting geven aan zijn emoties. 

Tot op heden werd voor zover bekend nog geen wetenschappelijk onderzoek gepubliceerd over het effect van het combineren van de verschillende expressievormen. Wel is aangetoond dat schrijven in een dagboek geassocieerd kan worden met pijnvermindering, lager medicatiegebruik en afname van depressieverschijnselen (Pennebaker & Francis, 1996; Cameron & Nicholls, 1998). Daarnaast werd een verbetering van schoolresultaten vastgesteld, evenals een verhoogd vermogen om weer aan de slag te gaan na baanverlies (Spera et al., 1994). Meerdere studies toonden aan dat schrijven of spreken over emotionele onderwerpen een positief effect heeft op de werking van het immuunsysteem.

Het Creatieve Dagboek zorgt hoe dan ook voor de nodige ontspanning: tien minuutjes per dag puur voor jezelf. De dagelijkse beslommeringen even opzij zetten, de stress en drukte vergeten en wat me-time nemen kan een oase van rust creëren te midden van de hectische sleur. Met eenvoudige technieken spreek je je parasympatisch zenuwstelsel (dat de acties van je lichaam aanstuurt wanneer het in rust is) aan en creëer je een moment buiten de tijd waarin je helemaal jezelf kan zijn.

‘Met eenvoudige technieken spreek je je parasympatisch zenuwstelsel aan en creëer je een moment buiten de tijd waarin je helemaal jezelf kan zijn.’

4 sleutels die het Creatieve Dagboek doen werken

  • Expressie: opgehoopte innerlijke energie kunnen loslaten.
  • Afstand: iets creëren dat je toelaat even uit je eigen hoofd te stappen en je leven als een toeschouwer te bekijken.
  • Spiegelen: door middel van creatie ga je nadenken (reflecteren) over een gebeurtenis/emotie in je leven, wat bewustwording en innerlijke groei stimuleert.
  • Link met het onbewuste: een brug slaan tussen de diepere, soms verborgen lagen van jezelf en je dagdagelijkse ‘ik’. Dat zorgt voor meer zelfvertrouwen, een weerbaarder innerlijk en het vermogen om voor jezelf de zin van het leven duidelijker te ontwaren.

Wat is het Creatieve Dagboek niet?

In de boekhandel vind je heel wat voorgedrukte boekjes met leuke, soms grappige opdrachten waarmee de schrijver je leidt bij het vormgeven van je dagelijkse leven. Deze boeken kunnen wie wat onzeker is over zijn eigen schrijf- of tekenkunsten op stap helpen of voor inspiratie zorgen wanneer de zin even ontbreekt. Het Creatieve Dagboek is geen invulboek. Je begint met een leeg wit schrift waar je zelf inhoud in neerpent of -tekent. Wie toch graag een leidraad wil om vlot te starten, kan eventueel het handboek ‘Het Creatieve Dagboek. Ontmoet jezelf in woord en beeld’ overwegen.

Het Creatieve Dagboek is evenmin een art journal, hoewel hun namen en methodes geregeld met elkaar verward worden. In tegenstelling tot het art journalis het Creatieve Dagboek een persoonlijk laboratorium waarin je naar hartenlust kan experimenteren. Sommige resultaten kunnen getoond worden aan de buitenwereld, andere blijven puur persoonlijk. De nadruk ligt altijd op de keuzevrijheid om creaties al dan niet te delen met een publiek. Je hoeft dan ook geen artistieke vaardigheden te bezitten of kunstige meesterwerken te creëren om met het Creatieve Dagboek aan de slag te kunnen. Het proces is belangrijker dan het product: het gaat om zelfontwikkeling, het resultaat in je hoofd en niet dat op papier. 

‘ Je hoeft dan ook geen artistieke vaardigheden te bezitten of kunstige meesterwerken te creëren om met het Creatieve Dagboek aan de slag te kunnen.’

Voor wie is het Creatieve Dagboek bedoeld?

Het mooie aan dit instrument is dat het past bij iedereen: jong of oud, arm of rijk, man of vrouw. De methode werd al succesvol toegepast bij kleuters, kinderen, jongeren, volwassenen en bejaarden. Ze werd gebruikt in gevangenissen, op de kankerafdeling van ziekenhuizen (om te helpen met het aanvaarden van de ziekte en de bijbehorende veranderingen in het lichaam), op school, bij het begeleiden van rouwprocessen, in bejaardentehuizen, bij mensen met een beperking, intergenerationeel tussen ouders en kinderen, bij straatkinderen in Afrika … noem maar op. Zoals gezegd is het mooie aan de vrijheid van het Creatieve Dagboek dat je geen enkele artistieke vaardigheid hoeft te bezitten. Je hebt enkel wat kleurtjes nodig en –belangrijk – de wil om je innerlijke criticus het zwijgen op te leggen terwijl je creëert, zodat die je aandacht niet te veel vasthoudt bij het resultaat op papier. 

‘Het Creatieve Dagboek is goed voor iedereen, onder andere helpt het mensen die door een crisis gaan om zin te geven aan datgene wat ze meemaken.’

De methode biedt uitstekende ondersteuning bij het nemen van beslissingen of het zetten van noodzakelijke stappen. Ze biedt een rustpunt voor wie het even moeilijk heeft. Ze helpt mensen die door een crisis gaan om zin te geven aan datgene wat ze meemaken. Het Creatieve Dagboek biedt ondersteuning aan wie vanwege stress of ziekte nood heeft aan ontspanning of vertrouwen. Het is een hulpmiddel voor wie zich op een andere manier wil uiten dan oraal en graag wil (leren) schrijven of andere creatieve technieken gebruiken. Het helpt levensonderzoekers, mensen die zowel hun eigen binnenkant als de wereld willen leren kennen en begrijpen. Het is er voor wie persoonlijke of spirituele groei wil ervaren, de eigen intuïtie wil versterken of enkel even rust vinden in het hier en nu.

‘Het is een heel flexibel en toegankelijk hulpmiddel.’

Je kunt het Creatieve Dagboek heel flexibel gebruiken. Je doet het alleen thuis, elke dag een beetje, of deelt de ervaring met een groep tijdens ateliers of onder vriend(inn)en. Een groep levert doorgaans een andere dynamiek op: deelnemers ervaren een gevoel van ondersteuning (ook al worden de creaties niet noodzakelijk gedeeld), warmte en een tijd-voor-jezelf-gevoel. Wie niets deelt kan toch een gevoel van steun ervaren. Wie wel uitwisselt deelt, ontdekt vaak herkenningspunten in het proces van anderen. 

Het Creatieve Dagboek in de hulpverlening

Het Dagboek kan een hulpmiddel zijn binnen de professionele zorgverlening of begeleiding. Je kan het meenemen naar een therapeut, counselor of coach, als aanzet voor of ter ondersteuning van een gesprek. 

‘Je kan het meenemen naar een therapeut, counselor of coach, als aanzet voor of ter ondersteuning van een gesprek of om therapie-ervaringen levendig te houden.’

Daarnaast kan het een cliënt helpen om zijn therapie-ervaringen levendig te houden tussen de sessies door. Voor iemand die beroep doet op meerdere hulpverleners (homeopaat, osteopaat, therapeut, coach …) kan het Creatieve Dagboek een rode draad zijn, waar na elk bezoek conclusies in worden bewaard of indrukken worden weergegeven. Alles wat in een dagboek wordt bijgehouden raakt sowieso beter verankerd. 

Het Creatieve Dagboek en de technieken die ermee gepaard gaan kunnen daarnaast ingezet worden bij het begeleiden van personen. Daar waar het gesproken woord zijn grenzen bereikt, kan het Creatieve Dagboek extra expressiekanalen aanbieden. Met name de wetenschap dat niemand meekijkt of -leest kan persoonlijke ontwikkelingsgrenzen helpen verleggen. De cliënt kan zaken verwoorden of uitbeelden die hij niet mondeling met anderen durft te delen.

‘Met name de wetenschap dat niemand meekijkt of -leest kan persoonlijke ontwikkelingsgrenzen helpen verleggen.’

Thuis een dagboek bijhouden is geen therapievorm in de pure zin van het woord. Je schrijft er in principe enkel voor jezelf in, zonder therapeutisch kader. Je werkt doorgaans alleen en kunt niet terugvallen op een therapeut voor feedback. De methode kan evenwel worden gezien als een vorm van ‘zelftherapie’, aangezien zij wel degelijk innerlijke veranderingen teweegbrengt. Het doet iets met je, helpt processen op gang te brengen in je leven en deze eventueel te versnellen. Het brengt innerlijke transformatie tot stand doordat je bepaalde zaken op papier een concrete vorm geeft. 

Auteur van dit artikel: Sarah Timmermans (www.sarahtimmermans.com)

Auteur van het boek: “Het Creatieve Dagboek. Ontmoet jezelf in woord en beeld.” Uitgeverij: De Driehoek